Nieuwe studie onderstreept strategisch belang van chemiesector en pleit voor grensoverschrijdend industriebeleid
De strategisch belangrijke chemiecluster in Vlaanderen, Nederland en Noordrijn-Westfalen – goed voor ongeveer 40% van de basischemieproductie in Europa – staat onder toenemende druk en dreigt zonder gecoördineerd industriebeleid verder aan concurrentiekracht in te boeten. Daarbij staan jobs, investeringen en de strategische autonomie van Europa op het spel. Daarom is een gezamenlijke, grensoverschrijdende aanpak op clusterniveau noodzakelijk, onder meer op het vlak van infrastructuur. Dat blijkt uit een nieuwe studie die vandaag is voorgesteld aan vertegenwoordigers van de Europese Commissie, de Critical Chemicals Alliance, nationale overheden en chemiebedrijven.
Met meer dan 1.300 bedrijven, ruim 200.000 directe jobs en zo’n 40% van de Europese productie van de basisgrondstoffen polypropyleen en polyethyleen is de trilaterale chemieregio – die Vlaanderen, Nederland en de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen omvat – het kloppend hart van de Europese industrie. De nieuwe studie “3C-VaCS – Trilateral Chemical Region – Value Chain Structures” – uitgevoerd door de onderzoekscentra VITO/EnergyVille (Vlaanderen), TNO (Nederland) en DECHEMA (Duitsland) – brengt de complexe en nauw verweven waardeketens van deze chemiecluster uitgebreid in kaart en analyseert mogelijke toekomstscenario’s.
Fundament van de Europese industrie
Het eindrapport maakt duidelijk dat de trilaterale chemieregio moet worden beschouwd als een van de meest geïntegreerde industriële ecosystemen van Europa. Dankzij sterk verbonden productieprocessen, gedeelde infrastructuur en een goed geconnecteerd logistiek netwerk levert de chemiecluster de essentiële bouwstenen voor tal van industriesectoren en consumentenproducten. Om die strategische positie te behouden, schuift de studie een gecoördineerde en grensoverschrijdende aanpak naar voren. Dat levert schaalvoordelen op, kan systeemkosten verlagen en de Europese maakindustrie in haar geheel versterken.
Vier belangrijke conclusies uit het rapport
De studie formuleert vier duidelijke conclusies. De trilaterale chemieregio blijft een van de meest strategische industrieclusters van Europa, maar verliest concurrentiekracht door hoge kosten, geopolitieke spanningen en toenemende importdruk vanuit China. Klimaatvriendelijke productietechnologieën zijn technisch misschien haalbaar, maar economisch nog niet rendabel. Daarnaast zijn grootschalige investeringen in grensoverschrijdende infrastructuur noodzakelijk voor de transitie van de sector. Tegelijk schieten de huidige beleidskaders tekort om klimaatambities en internationale competitiviteit met elkaar te verzoenen.
Yves Verschueren, gedelegeerd bestuurder essenscia: “Dit rapport is opnieuw een duidelijke wake-upcall: zonder doeltreffend industriebeleid dreigt de strategisch belangrijke chemiecluster in Vlaanderen internationaal terrein te verliezen. Nochtans is de chemiesector essentieel voor onze economische weerbaarheid en het behalen van de klimaatdoelstellingen. We moeten evolueren naar systeemdenken, met een gecoördineerde aanpak op clusterniveau. Het gaat niet om afzonderlijke moleculen, maar om integrale waardeketens die we gericht moeten beschermen en transformeren. De industriële transitie vereist concurrentiekracht.”
Essentiële chemiecluster voor de Europese economie
De trilaterale chemieregio ligt met stoomkrakers en een twintigtal onderling verbonden chemieclusters aan de basis van talrijke toepassingen en uiteenlopende producten. Het is de ruggengraat van de Europese industrie. Toch groeit de afhankelijkheid van import van essentiële grondstoffen zoals methanol en ammoniak, terwijl de toenemende invoer van afgewerkte producten de vraag naar Europese chemieproductie ondermijnt. Dat houdt ook risico’s in voor andere sectoren. Door de sterke verwevenheid met de rest van de industrie kunnen sluitingen of stilleggingen van chemie-installaties verstrekkende domino-effecten veroorzaken.
Johan Hanssens, Secretaris-generaal van het Vlaams overheidsdepartement Werk, Economie, Wetenschap, Innovatie en Sociale Economie (WEWIS): “Deze 3C‑VaCS‑studie bevestigt dat de trilaterale chemieregio de ruggengraat is van Europa’s basischemie. Ze onderstreept ook de nood aan een krachtig industriebeleid en gerichte investeringen. Daarmee sluit ze nauw aan bij het werk dat we met de trilaterale chemieregio doen binnen de Critical Chemicals Alliance.”
Transitie technisch haalbaar, maar cruciale randvoorwaarden ontbreken
De studie wijst uit dat klimaatvriendelijke productietechnologieën technisch binnen bereik zijn, maar de huidige marktomstandigheden en het regelgevend kader bemoeilijken een grootschalige uitrol. Verschillende transitiepaden werden onderzocht, zoals elektrificatie, CO₂‑afvang en -opslag (CCS), biogebaseerde grondstoffen en het circulair hergebruik van afvalstromen. Deze oplossingen zijn vandaag niet competitief ten opzichte van conventionele productie, zeker niet in vergelijking met regio’s buiten Europa. Hoge energiekosten, een gebrek aan geschikte infrastructuur en onvoldoende ondersteunende beleidsmaatregelen blijven de belangrijkste obstakels.
Investeringen in grensoverschrijdende infrastructuur zijn cruciaal
De transformatie van de chemie-industrie vereist omvangrijke investeringen in elektriciteitsnetten, CO₂-transport en -opslag, pijpleidingen en – waar economisch verantwoord – infrastructuur voor koolstofarme waterstof. Een gecoördineerde aanpak over de grenzen heen is essentieel om inefficiënties te vermijden en investeringsrisico’s te beperken. Nauwe samenwerking rond infrastructuurplanning en investeringsprioriteiten is daarbij noodzakelijk.
Pieter Lodewijks, Program Manager Sustainable Energy Systems bij VITO/Energyville: “Onze studie toont aan dat een grensoverschrijdend en sectoroverschrijdend CO₂‑ en waterstofnetwerk een gecoördineerde planning vereist die cruciaal is om de kosten te beperken en inefficiënte investeringen te vermijden. Een dergelijke geïntegreerde aanpak kan structurele ondersteuning bieden aan de trilaterale chemieregio als een van de meest essentiële industrieclusters van Europa, en tegelijk de concurrentiekracht versterken.”
Nood aan industriebeleid met focus op chemieclusters
Europa heeft dus dringend nood aan een sterker en strategischer industriebeleid, met een bijzondere focus op geïntegreerde chemieclusters. De prioriteiten zijn duidelijk: gerichte beleidsmaatregelen om de energiekostenhandicap met de rest van de wereld te verkleinen, een bijsturing van de CO2-kosten binnen het Europese ETS-systeem, een betere bescherming tegen oneerlijke concurrentie van buiten de Europese Unie en gerichte steunmaatregelen voor investeringen in koolstofarme productie.
Raadpleeg het volledige rapport
Over de trilaterale chemieregio
De trilaterale chemieregio is een grensoverschrijdende samenwerking tussen Vlaanderen, Nederland en de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen. Overheden en sectorfederaties – essenscia, VNCI en VCI NRW – bundelen er de krachten om het concurrentievermogen, de innovatiekracht en de duurzame transformatie van een van Europa’s belangrijkste chemieclusters te versterken.